काठमाडौँ । पहिलेपहिले मानिसहरूसँग भौतिक सुविधाको अभाव भए पनि जीवन सुखी थियो र तनाव निकै कम हुन्थ्यो। हिजोआज मानिसको जीवन धेरै हिसाबले सहज त भएको छ, तर प्रायः सबैजना तनाव र चिन्ताले पिरोलिएको देखिन्छन्।

करियरको चिन्ता, जागिरको पिरलो, बिग्रँदो आपसी सम्बन्ध, अनिश्चित भविष्य र दौडधुपपूर्ण जीवनशैलीले स्वास्थ्यमा नराम्रो असर पारिरहेको छ। बिहान उठेपछि राति सुत्ने बेलासम्म हामी कुनै न कुनै चिन्तामा अल्झिरहेका हुन्छौँ।

अत्यधिक तनाव र एन्जाइटीले मानसिक स्वास्थ्य मात्र होइन, शारीरिक स्वास्थ्य पनि नराम्ररी प्रभावित हुन्छ। लगातार तनावमा रहँदा हर्मोनल सन्तुलन बिग्रन्छ र बिस्तारै यो धेरै गम्भीर रोगहरूको कारण बन्छ।

तनावका कारण लाग्न सक्ने ५ गम्भीर रोगहरू :
१. मुटुरोग :
मायो क्लिनिकको रिपोर्टअनुसार लगातार तनावमा रहँदा शरीरमा कोर्टिसोल र एड्रेनालिन जस्ता हर्मोनको स्तर बढ्छ। यी हर्मोनले शरीरलाई अलर्ट (सतर्क) मोडमा राख्छन्, जसले गर्दा मुटुको धड्कन तेज हुन्छ र रक्तचाप (ब्लड प्रेसर) बढ्छ। यदि यो अवस्था लामो समयसम्म रहिरह्यो भने मुटुमा अतिरिक्त दबाब पर्न थाल्छ। यसले धमनीहरू कडा हुन सक्छन् र रक्तसञ्चार प्रभावित हुन्छ। यसैका कारण हार्ट अट्याक, स्ट्रोक र उच्च रक्तचापको जोखिम बढ्छ।

२. डिप्रेसन र एन्जाइटी :
अत्यधिक तनावको सबैभन्दा गहिरो असर हाम्रो दिमागमा पर्छ। जब व्यक्ति लामो समयसम्म मानसिक दबाबमा रहन्छ, तब उसको मस्तिष्कको केमिकल सन्तुलन बिग्रन्छ। यसले व्यक्तिलाई लगातार चिन्ता, डर, घबराहट र उदासी महसुस गराउँछ। बिस्तारै यो अवस्था डिप्रेसन र एन्जाइटीमा परिणत हुन सक्छ। यस्ता मानिसहरू सानासाना कुरामा पनि आत्तिने गर्छन्, उनीहरूको आत्मविश्वास कम हुन्छ र आफूलाई एक्लो महसुस गर्न थाल्छन्।

३. पाचन प्रणालीका समस्याहरू :
तनावको असर दिमागमा मात्र सीमित रहँदैन, यसले सीधै हाम्रो पाचन प्रणालीलाई पनि असर गर्छ। जब हामी तनावमा हुन्छौँ, शरीरको ध्यान पाचन जस्ता प्रक्रियाबाट हटेर ‘सर्भाइभल मोड’ तिर जान्छ। यसले पाचन प्रक्रिया सुस्त हुन्छ र ग्यास, एसिडिटी, पेट दुख्ने, कब्जियत जस्ता समस्याहरू सुरु हुन्छन्। केही मानिसहरूमा यो समस्या इरिटेबल बोवेल सिन्ड्रोम बन्न सक्छ। यसले शरीर कमजोर हुनुका साथै पोषक तत्त्वको कमी हुन सक्छ।

४. निद्रासम्बन्धी समस्या :
तनावको नराम्रो असर हाम्रो निद्रामा पनि पर्छ। जब दिमाग लगातार चिन्तामा अल्झिरहन्छ, तब यसले आराम गर्ने मौका पाउँदैन। यस्तो अवस्थामा व्यक्तिलाई सुत्न गाह्रो हुने वा बारम्बार निद्रा टुट्ने हुन्छ। यो अवस्थाले अनिद्रा (इन्सोम्निया) को रूप लिन सक्छ। निद्रा पूरा नहुँदा शरीरले पर्याप्त आराम पाउँदैन, जसले गर्दा थकान, टाउको दुख्ने, चिडचिडापन र ध्यान केन्द्रित गर्न समस्या हुन थाल्छ। लामो समयसम्म निद्रा नपुग्नु अन्य धेरै रोगहरूको कारण बन्न सक्छ।

५. तौल बढ्नु र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुनु :
तनावका कारण शरीरमा कोर्टिसोल हर्मोनको स्तर बढ्छ, जसले भोक बढाउने काम गर्छ। यस्तो अवस्थामा व्यक्तिले अक्सर धेरै र अस्वस्थकर खानेकुरा खान थाल्छ, जसले गर्दा तौल तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ। यसबाहेक तनावले इम्युन सिस्टम (रोग प्रतिरोधात्मक प्रणाली) लाई पनि कमजोर बनाउँछ, जसले गर्दा शरीरको रोगसँग लड्ने क्षमता घट्छ। यस्ता मानिसहरू छिटोछिटो बिरामी पर्छन् र उनीहरूलाई निको हुन पनि धेरै समय लाग्छ।

तनाव नियन्त्रण गर्ने सजिला उपायहरू :
तनावलाई पूर्ण रूपमा हटाउन सम्भव छैन, तर यसलाई सही तरिकाले नियन्त्रण भने गर्न सकिन्छ। यसका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा आफ्नो जीवनशैलीमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु हो।

• दैनिक योग र प्राणायाम गर्नाले मन शान्त हुन्छ र शरीरले आराम महसुस गर्छ।
• पर्याप्त निद्रा लिनु पनि निकै जरुरी छ, किनकि यसले दिमाग र शरीर दुवैलाई रिचार्ज गर्छ।
• स्वस्थकर खानपान र नियमित व्यायामले शरीर बलियो बन्छ र तनावको असर कम हुन्छ।
• यसबाहेक आफ्ना साथीभाइ र परिवारसँग समय बिताउनु, आफ्ना भावनाहरू खुलेर व्यक्त गर्नु र आवश्यकता पर्दा सामाजिक सञ्जालबाट दूरी कायम राख्नु पनि फाइदाजनक हुन्छ।
• ध्यान र रिल्याक्सेसन प्रविधि अपनाउँदा मानसिक शान्ति मिल्छ।
• यदि तनाव धेरै नै बढ्यो र दैनिक जीवनमै असर पर्न थाल्यो भने कुनै काउन्सिलर वा डाक्टरको सल्लाह लिनुपर्छ, ताकि यसलाई समयमै नियन्त्रण गर्न सकियोस्।