सुनसरी । नदी, पोखरी, तालतलैया, सिमसार तथा चुरे क्षेत्रका खोल्सामा सहजै देखिने कछुवा पछिल्लो समय प्राकृतिक वासस्थान मासिँदै जाँदा दुर्लभ बन्दै गएको छ। पानीका स्रोत तथा सिमसार अतिक्रमण, अवैध सिकार र जल प्रदूषणका कारण कछुवाको सङ्ख्या घट्दै गएको संरक्षणकर्मीले बताएका छन्।

कछुवा तथा सरीसृपसम्बन्धी विषयमा विद्यावारिधि गरिरहेका अनुसन्धानकर्ता अस्मित सुब्बाले कछुवा संरक्षणलाई एउटा जीव वा प्रजाति बचाउने विषयका रूपमा मात्र लिन नहुने बताए। कछुवा बाँच्ने पानी, नदी किनार, अण्डा पार्ने बालुवा वा माटो, घाम ताप्ने स्थान, आहारा तथा आसपासको हरियाली जोगाउन सके मात्र संरक्षण प्रभावकारी हुने उनको भनाइ छ।

“कछुवा संरक्षणका लागि त्यसको वासस्थानसँग जोडिएको पानी, जमिन र हरियालीलाई संरक्षण गर्नु आवश्यक छ,” उनले भने, “सरीसृप वर्गमा पर्ने कछुवाका लागि पानीसँगै सुरक्षित नदीकिनार, अण्डा पार्ने स्थान, घाम ताप्ने ठाउँ, आहारा र प्राकृतिक वनस्पति आवश्यक पर्छ।”

कतिपय कछुवाका प्रजाति पानीमा बढी समय बिताए पनि प्रजननका क्रममा नदी किनारका सुरक्षित स्थान खोज्ने गर्छन्। प्राकृतिक पोखरी तथा जलाशय मासिँदै जानु, सिमसार पुरिनु, नदी किनारमा अव्यवस्थित संरचना निर्माण हुनु तथा आसपासका वनस्पति हटाइनुले कछुवाको प्रजनन र जीवनचक्रमा असर गर्ने सुब्बाले बताए।

सिमसारले वर्षाको पानी सञ्चय गर्ने, जमिनमुनिको पानी पुनर्भरण गर्ने, बाढीको प्रभाव घटाउने तथा विभिन्न जीवजन्तु र वनस्पतिलाई वासस्थान उपलब्ध गराउने भएकाले कछुवा संरक्षणलाई सिमसार संरक्षणसँगै अघि बढाउनुपर्ने उनको भनाइ छ।

पूर्वी नेपालमा पाइने नरमखपटा कछुवाका केही प्रजाति गहिरो नदी, जलाशय तथा सिमसारमा निर्भर हुने भएकाले वासस्थानमा हुने परिवर्तनबाट बढी प्रभावित हुने गरेका छन्। नदी तथा सिमसारमा विष वा करेन्ट प्रयोग गरेर माछा मार्दा कछुवासहित अन्य जलचरसमेत प्रभावित हुने गरेका छन्।

माछा मार्ने क्रममा जाल तथा बल्छीमा परेका कछुवा घाइते हुने, निसासिने वा मर्ने जोखिम रहेको अनुसन्धानकर्ता सुब्बाले जानकारी दिए। ठूलो वासस्थान स–साना क्षेत्रमा विभाजन हुँदा आहारा खोज्न, प्रजनन गर्न र सुरक्षित स्थानमा पुग्न कछुवालाई कठिन हुने गरेको छ। त्यस्तै, सडक पार गर्ने क्रममा सवारीसाधनको चपेटामा पर्ने जोखिमसमेत बढेको छ। कछुवा ढिलो बढ्ने र वयस्क अवस्थामा पुग्न लामो समय लाग्ने भएकाले यसको सङ्ख्या घटेपछि पुरानै अवस्थामा फर्किनसमेत लामो समय लाग्ने सुब्बाले बताए।

पूर्वी तराईको चारकोसे झाडी क्षेत्रमा बस्ती विस्तार, कृषि, सडक तथा अन्य पूर्वाधार विस्तारसँगै प्राकृतिक वासस्थान खण्डित हुँदै गएको छ। वनसँग जोडिएका पोखरी, खोल्सा, नदीकिनार र सिमसारमा हुने परिवर्तनले त्यहाँ आश्रित जलचर तथा अन्य वन्यजन्तुलाई समेत असर पारेको छ।

सरीसृप तथा उभयचरसम्बन्धी विषयमा विद्यावारिधि गरेका प्राध्यापक डा। कालुराम खुम्बुले कछुवा संरक्षणलाई एउटा प्रजातिमा मात्र सीमित नगरी समग्र वासस्थान संरक्षणका रूपमा अघि बढाउनुपर्ने बताए।

“कछुवाको अवस्था बुझ्न अनुसन्धान, तथ्याङ्क सङ्कलन तथा वासस्थानको नियमित अध्ययन आवश्यक छ,” उनले भने। कछुवाका विभिन्न प्रजातिले वनस्पति, कीरा, माछा तथा अन्य जैविक पदार्थ खाने भएकाले खाद्य शृङ्खलामा समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने प्राध्यापक खुम्बुले बताए। गाउँका पोखरी, खेती नजिकका जलाशय, नदी किनार र सिमसार संरक्षण गर्न सके कछुवाको वासस्थान जोगाउन सकिने उनको भनाइ छ।

स्थानीयले कछुवाका अण्डा तथा बच्चा सङ्कलन नगर्ने, अवैध सिकार तथा व्यापार रोक्न सहयोग गर्ने र विष तथा करेन्ट प्रयोग गरी माछा मार्ने कार्य नियन्त्रण गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिए। प्राकृतिक पोखरी तथा सिमसार पुर्ने कार्य रोक्न सके पनि कछुवा संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण सहयोग पुग्ने उनले बताए।

कछुवाको शरीर कडा खपटाले ढाकिएको हुन्छ। यसका विभिन्न प्रजाति पानी वा जमिनमा बस्ने गर्छन्। प्रजातिअनुसार यसको आकार, आहार र जीवनशैलीसमेत फरक–फरक हुने जानकारहरू बताउँछन्।