नेपालमा पूर्वाधार विकास र प्रकृति तथा रैथाने संस्कृतिको संरक्षणबारे हुने बहस प्रायः दुई ध्रुवमा सीमित हुने गरेको छ। एउटा धारले आधुनिक प्रविधिको प्रवेशसँगै प्रकृति, संस्कृति र पहिचान संकटमा पर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्छ भने अर्को धारले विकास र संरक्षणलाई एकअर्काका परिपूरक मान्छ। ताप्लेजुङको पाथीभरा (मुकुम्लुङ) मा निर्माणाधीन केबलकार परियोजनालाई लिएर पछिल्ला दिनमा देखिएको बहस पनि यही द्वन्द्वको पछिल्लो उदाहरण हो।

कतिपयले यस परियोजनालाई वातावरण विनाश र सांस्कृतिक अतिक्रमणको प्रतीकका रूपमा चित्रित गरिरहेका छन्। तर पर्यावरण विज्ञान, दिगो विकासको अवधारणा र विश्वभरका सफल अभ्यासलाई आधार मान्ने हो भने यस्तो निष्कर्ष वास्तविकतासँग मेल खाँदैन। पाथीभराको केबलकारले न त प्रकृतिको विनाश गर्छ, न रैथाने पहिचान मेटाउँछ, न धार्मिक-सांस्कृतिक आस्थालाई कमजोर बनाउँछ। बरु यसले प्राकृतिक सम्पदा, सांस्कृतिक विरासत र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई एकैसाथ सुदृढ बनाउने सम्भावना बोकेको छ। यस विषयमा केही आधारभूत प्रश्नलाई तथ्य र तर्कका आधारमा हेर्न आवश्यक छ।

हरित प्रविधि र पर्यावरण संरक्षण
केबलकारलाई वातावरणविरोधी प्रविधिका रूपमा चित्रण गर्नु पर्यावरण विज्ञानको मूल सिद्धान्तसँग मेल खाँदैन। आधुनिक पर्यावरण विज्ञानले न्यूनतम मानवीय हस्तक्षेपमार्फत अधिकतम उपयोगलाई दिगो विकासको आधार मान्छ। यही कारण विश्वका संवेदनशील राष्ट्रिय निकुञ्ज, हिमाली क्षेत्र र धार्मिक गन्तव्यहरूमा सडकभन्दा केबलकारलाई बढी उपयुक्त विकल्प मानिएको छ।

सडक निर्माणका क्रममा ठूलो मात्रामा वन कटान, पहाड खन्ने काम, भूक्षय र पहिरोको जोखिम बढ्छ। यसको विपरीत, केबलकारले सीमित पिलरका आधारमा जमिनलाई न्यूनतम असर पुऱ्याउँदै आकाशीय मार्ग प्रयोग गर्छ। त्यसैले यसले वन क्षेत्र, भूसंरचना र जैविक विविधतालाई तुलनात्मक रूपमा धेरै सुरक्षित राख्छ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको अव्यवस्थित मानवीय गतिविधिको व्यवस्थापन हो। अहिले पाथीभरा क्षेत्रमा पैदल यात्राका क्रममा प्लास्टिकजन्य फोहोर, अव्यवस्थित दाउरा प्रयोग तथा अन्य वातावरणीय दबाब बढ्‌दै गएको देखिन्छ। केबलकार सञ्चालन भएपछि पर्यटकको आवागमन व्यवस्थित हुने भएकाले फोहोर व्यवस्थापन, सरसफाइ र संरक्षण कार्य अझ प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ। यसले रेड पाण्डालगायत संवेदनशील वन्यजन्तुको बासस्थानमा पर्ने मानवीय दबाब पनि कम गर्न मद्दत पुऱ्याउँछ भने गुँरासको संरक्षणमा उल्लेख्य मद्दत पुऱ्याउँछ ।

पहिचान जोगाउने कि विश्वसामु पुर्याउने ?
प्रविधिको आगमनसँगै रैथाने पहिचान हराउँछ भन्ने धारणा इतिहासले पुष्टि गरेको छैन। बरु, धेरै सांस्कृतिक सम्पदा विश्वसामु चिनिनुमा सहज पहुँच र आधुनिक पूर्वाधारकै भूमिका निर्णायक रहेको छ। पाथीभरा (मुकुम्लुङ) को धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व त्यतिबेला अझ व्यापक रूपमा स्थापित हुन्छ, जब त्यहाँ पुग्ने पहुँच सुरक्षित र सहज हुन्छ। केबलकार केवल यात्राको साधन मात्र होइन, यसले लिम्बू समुदायको मुन्धुम, इतिहास, संस्कृति र आस्थालाई विश्व समुदायसम्म पुऱ्याउने माध्यम पनि बन्न सक्छ।

पहिचान आर्थिक अभावले हराउँछ, प्रविधिले होइन। जब रोजगारीको खोजीमा नयाँ पुस्ता गाउँ छोड्न बाध्य हुन्छ, तब भाषा, संस्कृति र परम्परामाथि सबैभन्दा ठूलो दबाब पर्छ। तर स्थानीय स्तरमै रोजगारी, उद्यम र आयआर्जनका अवसर सिर्जना भए भने उनीहरू आफ्नै भूमिमा बसेर आफ्नो संस्कृति र पहिचानलाई अझ गर्वका साथ जोगाउन सक्छन्।

संस्कृति संरक्षणको समावेशी दृष्टिकोण
केबलकारले संस्कृति र संस्कार नष्ट गर्छ भन्ने तर्क आधुनिक समाजको वास्तविकतासँग मेल खाँदैन। प्रविधि संस्कृति मेटाउने माध्यम होइन; संस्कृति संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने प्रभावकारी साधन पनि हुन सक्छ। धार्मिक आस्था कुनै निश्चित उमेर, वर्ग वा शारीरिक क्षमताको विशेषाधिकार होइन।

वृद्धवृद्धा, अशक्त व्यक्ति, बालबालिका वा लामो पैदल यात्रा गर्न नसक्ने श्रद्धालुहरूलाई पनि आफ्नो धार्मिक स्थलसम्म पुग्ने अवसर उपलब्ध गराउनु सामाजिक न्याय र समावेशिताको विषय हो। केबलकारले यही अवसर सिर्जना गर्छ। यसले धार्मिक आस्थालाई कमजोर बनाउने होइन, बरु सबैका लागि समान पहुँच सुनिश्चित गर्दै सांस्कृतिक अधिकारलाई अझ बलियो बनाउँछ।

विश्वका धेरै धार्मिक तथा सांस्कृतिक गन्तव्यहरूले आधुनिक पूर्वाधार र सांस्कृतिक संरक्षणलाई सँगसँगै अघि बढाएका छन्। युरोपका ऐतिहासिक चर्चहरू, मलेसियाको बाटु केभ्स, नेपालका मनकामना र चन्द्रागिरि यसका उदाहरण हुन्। केबलकार निर्माणपछि मनकामनाको धार्मिक महत्त्व घटेको छैन; बरु दर्शनार्थीको संख्या, स्थानीय व्यापार र धार्मिक गतिविधि उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भएको छ।

भारतको प्रसिद्ध तीर्थस्थल केदारनाथसम्म पुग्ने करिब ३१ किलोमिटर लामो केबलकार पनि निर्माणको चरणमा छ। यसले हालको ६-८ घण्टाको कठिन यात्रा करिब ३० मिनेटमा सीमित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। भारतीय सञ्चारमाध्यम र स्थानीय समुदायले यसलाई धार्मिक पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक अवसरका रूपमा लिएका छन् ।

आर्थिक समृद्धि र सांस्कृतिक संरक्षण
संस्कृति संरक्षणका लागि आर्थिक आधार पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। आर्थिक रूपमा कमजोर समुदायले आफ्ना सम्पदा जोगाउन चाहेर पनि पर्याप्त स्रोत जुटाउन सक्दैन। पाथीभरा क्षेत्रमा निर्माण भइरहेको केबलकार परियोजनाले स्थानीय पर्यटन विस्तार गर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने, कृषि तथा स्थानीय उत्पादनको बजार बढाउने, होटल, होमस्टे, यातायात र अन्य सेवा व्यवसायलाई प्रोत्साहन गर्ने सम्भावना बोकेको छ। यसबाट स्थानीय तहको राजस्व वृद्धि हुने मात्र होइन, नयाँ पुस्तामा उद्यमशीलता पनि विकास हुनेछ। जब स्थानीय समुदाय आर्थिक रूपमा सबल हुन्छ, त्यही समुदायसँग आफ्ना गुठी, मुन्धुमी परम्परा, धार्मिक स्थल र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने क्षमता पनि स्वतः बढ्छ।

नेपालमा ठूला पूर्वाधार आयोजनाहरू सुरु हुँदा वातावरणीय र सामाजिक प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। यस्ता प्रश्नलाई गम्भीरतापूर्वक सम्बोधन गर्दै वैज्ञानिक अध्ययन, वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन र स्थानीय समुदायसँगको संवादमार्फत समाधान खोजिनुपर्छ। तर विकास र संरक्षणलाई परस्पर विरोधी अवधारणाका रूपमा हेर्नु दिगो विकासको आधुनिक सोचसँग मेल खाँदैन।

विकास र वातावरण नदीका दुई किनारा होइनन्; उचित योजना, जिम्मेवार कार्यान्वयन र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमार्फत यी दुवैलाई सँगसँगै अघि बढाउन सकिन्छ। मुकुम्लुङ-पाथीभरासम्म सहज पहुँच विस्तार गर्ने केबलकार परियोजनाले त्यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक गरिमालाई कमजोर बनाउने होइन, बरु तिनलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अझ व्यापक रूपमा परिचित गराउने अवसर प्रदान गर्न सक्छ।

प्रकृति, संस्कृति र प्रविधिबीच सन्तुलित सहकार्य स्थापित गर्न सकियो भने ताप्लेजुङ मात्र होइन, समग्र पूर्वी नेपालकै आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणको नयाँ अध्याय सुरु हुन सक्छ। यही सन्तुलन नै दिगो विकासको वास्तविक आधार हो, र यही भविष्यको समुन्नत नेपालको मार्ग पनि हो।